Sinisimulang Landas

"State your name and your age" sambit ni Armand sa kapanayam, hawak hawak ang bolpen at papel habang isinusulat ang mga impormasyong kailangan niya sa pananaliksik.

Habang tumatagal at lumalalim ang usapan, unti-unting nakikita ni Armand ang ilang detalye na hindi niya magagamit sa pananaliksik ngunit patuloy pa rin siyang nakikinig sa ikinukuwento ng kinakapanayam.

"Ano'ng naging struggles mo sa pangyayaring iyon sa iyong buhay?" Tanong pa niya habang sinisikap niyang makuha ang mga impormasyong magpapakita ng kaniyang hinahanap.

Habang tumatagal at humahaba na ang usapan, unti-unting nakikita ni Armand ang lalim ng kwentong kanina pa niya gustong marinig sa kausap.

Sa gitna ng kanilang pag-uusap, nakabubuo ng kaisipan si Armand kung paanong sisimulan ang kaniyang planong isulat ang kwento ng kaniyang kinakapanayam. Malinaw sa kaniya kung saan magsisimula at saan magtatapos.

Alam na rin niya ang lalim at pokus ng kaniyang isusulat.

Matapos ang mahabang kwentuhan, umuwi na si Armand, dala-dala ang papel na sinulatan ng mga impormasyon--mula sa pinakamahalaga at pinaka hindi kakailanganin sa kaniyang sisimulang panulat.

Nang panahong iyon, biglang parang nawalang tulad ng bula ang mga kaisipang kanina'y tulad ng rumaragasang tubig sa kaniyang isipan. Napaisip siya... "paano ko sisimulan ang aking ginagawa?"

Para Kay Shella

Taglay na galing

"Ano ang ginagawa mo? Sabi ko sa iyo na tasahan mo na itong lapis at simulan mo ng sumulat."

Tinasahan niya ang lapis na nasa pagitan ng kaniyang mga daliri, kasabay ng pagpagpag ng mga upos ng lapis na kaniyang tinatasahan.

"Sa malikhain, kailangan may sining, sa realismo kailangan makatotohanan. Kailangan ko pa bang sabihin saiyo 'to? Alam mo na ito, matik na 'yun napag-aralan mo naman 'yun diba?"

O ano? Hindi ka pa ba nagsusulat? Bilisan mo! Marami pa akong i-e-edit na mga sinulat mo. Sinimulang sumulat, kumawala ang mga kaisipang isinulat sa papel ng kaniyang nagtataeng bolpen.

Nabigla siya sa nasaksihan. Pinigilan ng mga kamay ang bibig na gustong magpakawala ng malakas na tinig.

"Sige na, hayaan mo na siya! Bukas na bukas din ay ibibigay ko na ang mga kailangan mong dokumento." Huminga ng malalim bago tuluyang bitiwan ang kamera na kanina pa niya hawak. Sabay sabing "Ma'am, sige po aalis na po ako."

Muntik Na Sanang Makaabot

Nilalang nga ng Diyos ang tao ayon sa kaniyang larawan. Sila’y Kaniyang nilalang na isang lalaki at babae.

Genesis 1:27

Mabilis na tumatakbo si Roland patungo sa gate ng kanilang paaralan, mag-aalas-otso na at tatlumpong minuto na siyang huli sa kaniyang unang klase. Habang papalapit sa kaniyang pupuntahan ay paparami rin ng paparami ang mga mag-aaral na nakikipag-unahan din sa pagpasok, ‘di alintana ang pawisang katawan dulot ng pagtakbo, at sa wakas ay narating na rin niya ang nais puntahan. Sandaling binuksan ang bag at kinuha roon ang I.D na isinukbit sa kaniyang leeg.

            

Nang makapasok ay agad na tumakbong muli si Roland upang makahabol at ‘di mapagalitan ng propesor. Mabilis ang paghakbang sa hagdan, mga dalawa o tatlong baitang ang pilit na inihahakbang ng kaniyang mga paa. Narating ang ikalawang palapag, ikatlo at sa wakas, ikaapat, huminto siya sa pagmamadali’t dahan-dahang naglakad patungo sa kanilang silid.

Nang marating niya ang ikatlong pinto ng kanilang pasilyo kung saan sila nagkaklase, gaya pa rin ng dati at ng inaasahan ay naroon na sa loob ang kanilang propesor. Hindi na siya maaaring pumasok pa at matitiyaga na lamang siya na makinig sa labas ng silid.

Laging ganito ang eksena na kaniyang nararanasan tuwing araw ng Miyerkules at Sabado, mga araw na maaga ang kaniyang pasok. Tipikal na ang dahilang trapik para sa ibang mga mag-aaral at kamag-aral ni Roland ngunit hindi para sa kaniya. Hindi siya nahuhuli ng klase dahil sa trapik, kundi sa dahilang walang maibigay na pambaon ang kaniyang mga magulang, kaya’t napilitan pa siyang maghanap ng mauutangan.

Naghanap siya ng mauupuan sa mga silid na wala pang nagkaklase, nakakita siya ng isa at ipinuwesto iyon sa bintana, tapat ng kanilang silid. Dinukot ang panyo sa kaniyang kaliwang bulsa at pinunasan ang basang leeg at noo ng pawis. Noon lamang niya nakitang masama pala ang pagkakatitig sa kaniya ng kanilang propesor.

Kinabahan siya, nararamdaman na naman niyang may hindi magandang mangyayari matapos ang kanilang klase.

Si Roland ay nag-iisang anak ng mag-asawang Boyet at Pacita, kapwa mga trabahador sa pabrika ng plastikan sa may Avenida na nagtataguyod sa kaniyang pag-aaral. Nasa ikaapat na taon na si Roland ng kaniyang pag-aaral sa kolehiyo, nagpapakadalubhasa sa pagiging isang arkitekto.

Kapwa man may trabaho ang kaniyang mga magulang, hindi pa rin iyon sapat upang matugunan ang lahat ng kanilang pangangailangan. Nakatira lamang sila sa isang paupahang bahay kaya’t malaking bahagi ng kinikita ng kaniyang mga magulang ang napupunta rito.

Sa kabila ng paghihikahos ng kanilang buhay ay pilit pa ring pinag-aaral si Roland ng kaniyang mga magulang sa pag-asang ito ang mag-aahon sa kanila sa estado at kalagayan ng kanilang pamumuhay. Kunsabagay, ilang buwan na lamang ang bibilangin at magtatapos na siya ng pag-aaral, kaya’t labis ang kaniyang pagsisikap na ginagawa upang masuklian ang hirap at sakripisyong ginagawa ng kaniyang mga magulang.

Kumalam ang kaniyang sikmura, nahihilo siya at halos ‘di na maunawaan ang tinatalakay ng kanilang propesor. Madalas kasing pumapasok si Roland na ‘di nag-aagahan, bukod sa madalas siyang mahuli sa klase ay madalas din siyang hindi kumakain. Kahit na tuwing tanghali at hanggang hapon pa ang kanilang klase ay ‘di siya nagtatanghalian, tinitiis ang gutom, masiguro lang na kinabukasa’y may pera pa siyang magagamit papunta sa kanilang paaralan.

Lumipas ang mga oras at ramdam din niya ang unti-unting panghihina, hanggang sa tuluyan nang natapos ang kanilang klase’t lumabas na ang kanilang propesor. Sandaling tumigil sa kaniyang harapan si Mr. Santiago at sinabing, “Late ka na naman sa klase ko, pumunta ka mamaya sa office ko at mag-usap tayo!”

At iyon nga ang bagay na kinatatakutan ni Roland na mangyari, ang magpunta sa office ni Mr. Santiago, naisip niyang pagagalitan na naman siya nito at sasabihing kailangan nitong makausap ang kaniyang mga magulang.

Dahil nga sa madalas na mahuli ng klase si Roland, minsan ay hindi ito nakapagsususlit sa asignatura ni Mr. Santiago, naaalala pa nga niyang sa pitong pagsusulit na ibinigay nito’y isa lang ang napasukan niya ng maaga, ang iba’y hindi na niya nakuha. Matalinong estudyante naman si Roland, nakikipagsabayan sa kaniyang mga kamag-aral, ngunit sa tuwing nagkaklase sa kanila si Mr. Santiago, siya ang laging tinatawag nito na para bang siya lang ang mag-aaral na tinuturuan nito.

            

Ang ganitong eksena sa loob ng kanilang silid-aral ang madalas na kinakaharap ni Roland, maging ang kaniyang mga kaibigan at kaklase ay naaawa rin sa kaniya.. Pinagtitiyagaan na lamang niya ang mga bagay na ito, pasasaan pa’t malapit na rin namang matapos ang kanilang klase kay Mr. Santiago at makakawala na rin siya sa symbolic violence ng guro.

Bawat sandali ay kaniyang pinangangambahan, ayaw niyang dumating ang oras na matatapos ang kanilang huling klase. Alas-sais ang tapos ng huling klase at wala siyang ibang hinihiling kundi sana’y umuwi na ang kinatatakutang propesor at makalimutan na nitong may pag-uusapan pa sila. Ngunit ang dasal na ito’y tila ‘di sinasagot ng nasa itaas nang makita niyang  nagtungo msa kabilang silid, tabi ng sa kanila si Mr. Santiago.

Natapos ang kanilang klase’t ‘di pa rin natatapos ang klase ni Mr. Santiago sa kabilang silid, , napag-isip-isip niyang umuwi na lang habang nagtuturo pa ang propesor, ngunit sumagi rin sa kaniyang isipan na baka mas lalo itong magalit at mas lumaki pang lalo ang parusang ibigay nito sa kaniya. Hinintay na lamang niya na matapos ang klase ni Mr. Santiago upang sabay na itong pumunta sa kanilang lugar na pag-uusapan.

Nakayuko siyang nag-iisip sa kaniyang upuan ng sandaling narinig niyang nagpapaalam na ang mga mag-aaral kay Mr. Santiago, dali-dali siyang nag-angat ng mukha at kinalma ang sarili upang ‘di mahalata ang takot na kaniyang ikinukubli.

Sa isang banda’y naglabasan na ang mga mag-aaral sa kabilang silid at ng matantiya na ni Roland na wala ng estudyante sa kabilang kwarto’y lumabas ito. noon niya nakitang papalabas na rin si Mr. Santiago ng silid. mabilis na kumabog ang kaniyang dibdib ngunit matapang pa rin ang mukhang ‘di nagpapakita ng takot.

“Handa ka na ba sa ating pag-uusap?” Tanong ni Mr. Santiago sa isang mahinang tinig, ‘di sumagot si Roland, nagpatuloy lamang ito sa paglakad.

Nang marating nila ang opisina’y agad na binuksan ni Mr. Santiago ang pinto’t tumuloy sa loob nito kasama si Roland. Lalong lumaki ang takot na kaniyang nadarama ngayong sila na lang ang magkasama. Noo’y mag-aalas-nuwebe na ng gabi pagkatingin niya sa kaniyang relo, maya-maya’y nagsalita si Mr. Santiago.

“Hindi naman siguro lingid sa iyo kung bakit kita pinatawag?” Bungad na pananalita ng guro.

“Dahil sa madalas kang mahuli sa klase ko, malaki ang naging epekto nito sayo at sa pag-aaral mo.” Tipong nangangaral ngunit naroon pa rin ang katigasan ng tinig.

Hindi nagsasalita si Roland, waring hinihintay pa ang susunod na sasabihin ng guro.

“At dahil sa ginagawa mong iyon, mukhang malabong makapasa ka sa klase ko Mr. Solis!”

Ngayo’y napalitan ng kakaibang takot ang nadarama niya, kung kanina’y ang ikinatatakot niya’y ang mapagalitan ng guro, ngayon, ang kaniyang lubos na ikinatatakot at ikinabigla ay ang mga sinabi nito sa kaniya.

“Si-sir, hi-hindi na po ba pe-pwedeng magawan ng paraan?” Tanong nito na halos magkabulol-bulol sa pagsasalita.

“Sana’y naisip mo iyan nang mga araw na madalas kang wala sa aking klase! Wika ng guro. Walang ibang maisagot si Roland, gusto niyang magdahilan, na sabihin ang sitwasyon ng kanilang pamumuhay, ngunit naisip niyang maniwala man sa kaniya ang guro, hindi nito mababago ang katotohanang labas ang personal na buhay niya sa kung ano ang sitwasyon niya ngayon sa kaniyang pag-aaral.

Saglit na tila tumigil ang oras sa pagitan ni Roland at Mr. Santiago, wala ng masabi pa ni isang salita si Roland nang...

Ngunit, mayroon akong isang alam na solusyon para makapasa ka sa klase ko Mr. Solis.”

Nabigyan ng pag-asa ang kanina’y nanlulumong mundo ni Roland, naisip niyang kung babagsak siya’y mawawala na ang tiwala at pag-asa ng kaniyang mga magulang na siya nga ang pag-asa ng kanilang pamilya, natatakot siya na baka hinid na niya matupad ang pangarap ng kaniyang mga magulang para sa kaniya at ang pangarap ng mga ito para sa kaniyang magandang kinabukasan.

At ngayon, labis ang kaniyang pasasalamat dahil binigyan pa siya ng pag-asa at isang pagkakataon ng kaniyang guro para makapasa. Kung anoman ang ipagagawa sa kaniya ni Mr. Santiago ay kaniyang gagawin, hindi na niya sasayangin pang muli ang pagkakataong minsan pa’y ibibigay sa kaniya. Sisiguruhin niyang hindi mababalewala ang lahat ng paghihirap ng kaniyang mga magulang para lang mapagtapos siya ng pag-aaral.

“Magandang lalaki ka naman, matikas at sino’ng babae ang hindi maaaring magkagusto sa’yo.” Sabi ni Mr. Santiago.

Noo’y malinaw na kay Roland ang nais ipagawa sa kaniya ni Mr. Santiago, nagkaroon ng malaking pagtatalo sa kaniyang isipan at pagpili sa kaniyang gagawing desisyon.

Nakasalalay ngayon sa kaniyang mga kamay ang pagpili, ang bumagsak ng may dangal o pumasa na wala nito. Naguguluhan siya, at minsan pa’y nagtanong sa kaniyang isipan, ano’ng mawawala sa akin, dangal, puri at dignidad? Aanhin ko pa ba ang mga iyon, wala namang makaaalam sa gagawin ko.

Sandali siyang napahinto sa pag-iisp, nabuo sa kaniyang isipan, isang desisyong magtutulak sa kaniyang inaalagaang kinabukasan. Ngayo’y handa na siya, nakahanda na ang kaniyang kalooban sa mga mangyayari.

Habang lantay pa ang gabi, lumisan ang mga liwanag sa silid na iyon, mumunting pusikit na sinag na nagmumula sa buwan na lamang ang tumatagos sa kanilang kinaroroonan.

Sa gitna ng dilim, mga unggol ng pantasyang nabuo sa kaniyang isipan, romansang kailanman ay ‘di niya naisip na maagang maiaalis sa kaniya, isang leksyon na indi sa klase nagaganap, hindi kinabibilangan ng maraming mag-aaral, mga luha ang tanging saksi sa gabing iyon ng kanilang malayang pagsasanib.

Mag-aalas-onse na nang gabing iyon ng makarating si Roland sa kanilang tahanan, gising pa ang kaniyang Ina na naghihintay sa kaniyang pagdating. Agad na pumasok sa kanilang c.r., hawak-hawak ang tabong pambuhos ng tubig sa kaniyang katawan may bahid ng karumihan at kadustaan.

Naroon sa kaniyang puso’t isipan, nag-aapoy na galit at rebolusyon, paghihimagsik ng kaniyang damdamin sa kamusmusang maagang kinuha sa kaniya.

Matapos ang paglilinis, handa na siyang matulog, humiga siya, isang tinig ang kaniyang narinig.

“Anak, kumain ka na ba?” Tanong ng kaniyang Ina sa tinig na nag-aalala.

Sa ‘di masabing karanasan, naisagot niya na lang... “bukas na lang po, maaga pa ang pasok ko. 

Paunang Saboy Ng Symbolic Violence

Makalipas ang ilang taon ng aking pananahimik sa pagsusulat ng mga kaisipan sa papel, at sayangin ang tinta ng aking mga bolpen, narito akong muli upang simulan ang isang larangan tatasa sa aking pagkamalikhain at masining na pag-iisip.

Noong unang nagsisimula pa lamang ako sa pagsusulat ng aking mga kaisipan at isatinig ito sa pamamagitan pagsipat ng mga salita, natakot ako sa kaisipang hindi ko linya ang pagsusulat, at baka hindi ako makagawa ng kahit isa man lang na akda na maaaring pumukaw sa interes at panlasa ng mga mambabasa.

At ngayong sinisimulan kong muli ang pagsipat ng mga salitang sasapat sa aking panulat, gusto kong kumatha ng mga kaisipang noon ko pa sana isinulat sa maliit na piraso ng papel, mga istoryang nabigyan ng buhay at kulay na noon pa naghihintay ng hustisya na masimulan at matapos, mga sanaysay na may malayang konsepto na matagal nang naghihintay sa pagkakataong maisalarawan, mga nobelang kayhirap simulan na may madudugong tagpo, romansa, realidad at sining na pwedeng ibenta sa publisher at kung papalarin, sana'y sumikat ang aking pangalan, at higit sa lahat, 'yung mga kaisipan at konseptong bigla na lang mapa-pop out sa isip mo na talaga namang maganda na kapag hindi mo naisulat ay makalilimutan mo na ng tuluyan.

Tsaka mo lang maiisip na kapag lumipas na ang mga oras na isinulat mo sana ang mga kaisipang iyon, doon mo lang mapagtatantong nakagawa kana pala ng isang maganda at makabuluhang katha. 

Sa pagbabalik ko sa larangan ng pagsulat, layunin kong bigyan ng "strong beginning" ang bawat simula ng aking magagawang katha, sangkapan ng detalye at ideya ang katawang kinakailangan sa "pure middle" at tapusin ang mga ito upang bigyan ng hustisya bilang isang 'logical ending".

Ito ang aking simula, ito ang paunang saboy... ng Symbolic Violence!